Nascholing voor en door zorgprofessionals

Een intake in de GGZ volgt meestal een reductionistisch model: de behandelaar vraagt naar klachten, oorzaken, in stand houdende factoren en ontwikkelingsanamnese en doet vervolgens een behandelvoorstel. Steeds vaker wordt echter gekozen voor herstelgerichte diagnostiek, waarbij de patiënt meer invloed krijgt op intake en behandeling. Hierbij worden ideeën uit systemisch denken en positieve psychologie toegepast: de focus verschuift van klachten naar krachten. Dit artikel bespreekt de netwerkintake in de GGZ, met bijzondere aandacht voor mensen met een verstandelijke beperking, en licht het proces toe aan de hand van casussen.

Dit artikel onderzoekt de invloed van sociaalmaatschappelijke factoren, zoals de klimaatverandering en oorlogsdreiging, op psychisch lijden en bepleit een contextsensitieve geestelijke gezondheidszorg (GGZ). Klimaatverandering en oorlogsdreiging hebben aantoonbare effecten op mentaal welzijn, ook wanneer deze dreiging niet direct, maar via media wordt ervaren. Klimaatgerelateerde psychische klachten, zoals angst, somberheid en machteloosheid, kunnen al bestaande psychopathologie versterken en bijdragen aan een verhoogde zorgvraag, met name onder jongeren. Daarnaast blijkt dat ervaren oorlogsdreiging samenhangt met een daling in welbevinden, een toename van angst- en stemmingsklachten en heractivatie van eerdere trauma’s. Het concept van het sociaal onbewuste verduidelijkt daarbij hoe collectieve en historische ervaringen doorwerken in individuele psychopathologie. Psychisch lijden wordt dus mede gevormd door de sociaalmaatschappelijke context. De auteurs stellen dat het van belang is dat de GGZ haar focus verbreedt van een primair individueel gerichte aanpak naar een integrale benadering, waarin, ecologische en geopolitieke factoren expliciet worden meegenomen in diagnostiek en behandeling.

Angststoornissen komen ook op latere leeftijd veel voor, maar worden bij ouderen minder vaak herkend en behandeld dan bij jongere volwassenen. Een recente Cochrane-review laat zien dat cognitieve gedragstherapie (CGT) bij ouderen waarschijnlijk leidt tot een kleine tot matige afname van angstklachten in vergelijking met minimale behandeling. Het bewijs is echter beperkt door kleine steekproeven en heterogene studies, die vooral gericht zijn op de gegeneraliseerde angststoornis. Daarentegen laat een recente grote cohortstudie zien dat ouderen met een angststoornis, ongeacht chronische somatische problematiek, meer baat hebben en minder uitvallen bij gerichte psychologische behandeling in vergelijking met jongere volwassenen met angststoornissen. Studies tonen daarnaast dat onderdiagnostiek en stereotiepe opvattingen over ouder worden belangrijke barrières vormen voor adequate behandeling. In dit artikel worden de actuele evidentie voor CGT bij ouderen met een angststoornis, leeftijdsspecifieke aandachtspunten in diagnostiek en behandeling, en praktische implicaties voor de klinische praktijk besproken. Hogere leeftijd blijkt geen contra-indicatie voor exposuregerichte interventies. In dit artikel vallen ook de obsessieve compulsieve spectrumstoornissen en de posttraumatische stressstoornis onder de definitie van angststoornissen.

Alcoholgebruik is ook op latere leeftijd veelvoorkomend en maatschappelijk geaccepteerd, maar brengt bij ouderen specifieke en vaak onderschatte gezondheidsrisico’s met zich mee. Leeftijdsgebonden veranderingen in lichaamssamenstelling en leverfunctie, vaak gecombineerd met comorbiditeit en polyfarmacie, maken ouderen extra kwetsbaar voor intoxicatie, medicatie-interacties en somatische complicaties. In de dagelijkse praktijk worden de gevolgen van alcoholgebruik bij ouderen nog vaak toegeschreven aan normale veroudering, waardoor belangrijke signalen onopgemerkt blijven. Vroege herkenning is echter cruciaal: tijdige screening maakt het mogelijk om gezondheidsrisico’s te verminderen, valincidenten te voorkomen, medicatieveiligheid te vergroten en gericht vervolgbeleid in te zetten dat daadwerkelijk leidt tot een verbetering van het functioneren en de kwaliteit van leven. Dit artikel beschrijft de epidemiologie, pathofysiologie en klinische signalen van problematisch alcoholgebruik bij ouderen, en biedt praktische handvatten voor systematische screening (met name met de AUDIT‑C), interpretatie van scores en proportioneel vervolgbeleid. Daarbij wordt specifiek ingegaan op de rol van de specialist ouderengeneeskunde, verpleegkundig specialist en physician assistant, en op hun gezamenlijke verantwoordelijkheid voor regievoering, ketensamenwerking en integrale besluitvorming rondom deze kwetsbare patiëntengroep.

Deze rubriek biedt een podium voor relevant (afstudeer)onderzoek in de ouderenzorg. Door middel van een semigestructureerd interview gaan we in gesprek over de aanleiding voor het onderzoek, de centrale vraagstelling, de verkregen inzichten en vooral de betekenis hiervan voor onze dagelijkse praktijk. Wat moeten we morgen anders doen dan vandaag? In deze eerste editie belichten we het afstudeeronderzoek van Roel Vugs, inmiddels verpleegkundig specialist AGZ, werkzaam in de ouderenzorg. In het online interview sluit ook zijn afstudeerbegeleider aan: dr. Christi Nierse, docent en onderzoeker bij Fontys Mens en Gezondheid en het lectoraat Technologie voor Persoonsgerichte Zorg.

De rubriek Uitgelicht brengt recente ontwikkelingen in ons vakgebied onder de aandacht door het bespreken van artikelen uit internationale tijdschriften. Het doel is een brug te slaan tussen wetenschap en praktijk. Onderwerpen zijn onder andere de toepasbaarheid van onderzoek, digitalisering van de GGZ, kunstmatige intelligentie, kwalitatief en kwantitatief onderzoek, N=1-studies en bredere aandacht voor het welzijn van cliënten.