Nervus

Met een vergrijzende populatie, langer thuiswonende ouderen en toenemende behandelmogelijkheden voor verschillende acute neurologische ziektebeelden zien we de druk op de Spoedeisende hulp (SEH) de laatste jaren toenemen. Regelmatig komen we bij ouderen voor een klinisch dilemma te staan: is een intra-arteriële behandeling voor het herseninfarct nog wenselijk; observeren we deze patiënt met een licht traumatisch hersenletsel klinisch; is de verwardheid bij deze kwetsbare oudere een metabole ontregeling of een encefalitis? Dit nascholingsartikel beoogt handvatten te bieden voor de beoordeling en behandeling van (kwetsbare) ouderen op de SEH.

Progeroïde syndromen zijn zeldzame genetische aandoeningen waarbij kenmerken van versnelde veroudering al op jonge leeftijd optreden. Dit zijn symptomen als haaruitval of grijze haren, huidafwijkingen, nagelafwijkingen, of verhoogde kans op maligniteiten. Deze syndromen kunnen ook gepaard gaan met neurologische symptomen zoals een ontwikkelingsachterstand, ataxie, microcefalie of (minder vaak) macrocefalie, of cerebrale aanlegstoornissen, zoals bij ataxia teleangiectasia, het Nijmegen Breuk-syndroom, het Bloom-syndroom en Fanconi-anemie. Bij progeroïde syndromen is er sprake van versnelde celveroudering door onderliggende genetische defecten in DNA-reparatiemechanismen. Het herkennen van deze syndromen is essentieel vanwege de bijkomende problematiek – zoals in veel gevallen een verhoogd risico op maligniteiten − en de noodzaak tot multidisciplinaire begeleiding.

Wat ‘hoofdpijn’ is, lijkt vrij duidelijk, maar een definitie van ‘ouderen’ is wat moeilijker te geven. Een hoge kalenderleeftijd hoeft immers niet altijd samen te hangen met een hoge biologische leeftijd. In wetenschappelijke onderzoeken worden voor het begrip ‘ouderen’ dan ook verschillende definities gebruikt: ouder dan 50, 55, 60 of 65 jaar. In dit overzichtsartikel focussen we op de behandeling van verschillende hoofdpijnsyndromen bij ouderen en omdat in de meeste artikelen over hoofdpijn daarbij 65 jaar als grens wordt aangenomen, zullen we die hier ook hanteren.

Proactieve zorgplanning (PZP) is essentieel voor mensen met een neurodegeneratieve aandoening. Dit komt door de progressieve aard van de aandoening en de toename van zowel functionele als cognitieve beperkingen in de gevorderde fase. PZP draagt bij aan betere afstemming van zorg op wensen en voorkeuren, biedt houvast voor de patiënt en naasten en voorkomt onnodige ziekenhuisopnamen. Gesprekken over behandelwensen en -grenzen, toekomstige zorg en mogelijkheden rond het levenseinde, komen in de praktijk echter nog beperkt aan bod. Neurologen spelen een belangrijke rol in het tijdig herkennen en bespreken van PZP-thema’s. Specifieke instrumenten, zoals de Blauwdruk Toekomstige Zorgplanning en RADPAC-PD (Radboud indicators for PAlliative Care needs-Parkinson’s Disease) ondersteunen bij het bepalen van het juiste moment voor PZP. Heldere afstemming met de huisarts of specialist ouderengeneeskunde is van belang, zeker bij complexe besluitvorming. De structurele bekostiging vanaf 2025 maakt het mogelijk om PZP duurzaam te verankeren in de neurologische poliklinische zorg.

Bij oudere patiënten met een neurologische aandoening komen valincidenten frequent voor. Vanwege de negatieve gevolgen die valincidenten kunnen hebben (bijv. letsel of valangst) is het raadzaam alert te zijn op signalen van een verhoogd valrisico, en zo nodig te verwijzen voor aanvullende valpreventieve interventies. In dit nascholingsartikel wordt beschreven hoe het valrisico snel kan worden beoordeeld op basis van de valgeschiedenis, problemen met lopen of het houden van balans en valangst. Vervolgens worden op basis van wetenschappelijk bewijs handvatten aangereikt voor interventie, vertaald naar het Nederlandse zorgaanbod.

Tijdens een acute infectie komen cognitieve klachten zoals aandachts- en concentratiestoornissen, een ‘vol hoofd’ of brainfog frequent voor. Soms ontwikkelt zich een delier vanuit dit soort klachten, met name bij ouderen. Met het verdwijnen van de infectie stoppen meestal ook de cognitieve klachten, maar niet altijd. Vooral bij ouderen kunnen cognitieve klachten na een infectie persisteren als onderdeel van een zogenaamd postacuut infectiesyndroom (PAIS). Er zijn zelfs aanwijzingen dat PAIS een voorbode of oorzaak van de ziekte van Alzheimer kan zijn. Sinds de COVID-19-epidemie is hierover veel bekend geworden, maar een PAIS kan ook bij andere infecties voorkomen, zoals bij HIV-infectie, neuroborreliose en een varicellazosterinfectie. In dit artikel wordt het PAIS besproken met nadruk op het voorkomen bij ouderen en de mogelijke langetermijngevolgen. Ook ter sprake komt wat de pathofysiologie van PAIS is en welke therapeutische mogelijkheden er zijn.