PsyXpert

De toepassing van psychotherapie bij ouderen met persoonlijkheidsstoornissen is een groeiend aandachtsgebied, waar met name Nederlandse onderzoekers een belangrijke bijdrage hebben geleverd aan de ontwikkeling van passende behandelopties. Zo heeft het onderzoek naar schematherapie bij ouderen in het afgelopen decennium geresulteerd in zes gepubliceerde studies. Een centrale vraag bij het aanbieden van schematherapie aan ouderen was in hoeverre de behandeling aangepast diende te worden voor deze doelgroep. Deze vraag speelde ook een rol bij de toepassing van de Vaardigheidstraining Emotieregulatiestoornis (VERS) bij ouderen met emotieregulatieproblemen. In deze rubriek wordt stilgestaan bij de totstandkoming van een aangepaste VERS-Senioren.

In de ‘eye movement desensitization and reprocessing’ (EMDR)-therapie maken therapeuten gebruik van uiteenlopende strategieën om zogeheten touchstone memories of andere betekenisvolle herinneringen te identificeren die samenhangen met actuele symptomen. Affect-focused EMDR gaat uit van de stelling dat niet de verwerking van herinneringen of mentale representaties centraal staat in EMDR, maar de verwerking van affect. Het gebruik van herinneringen als toegangspoort tot affect vormt slechts één mogelijke manier om onderliggende gevoelens te verwerken; er zijn vele andere wegen om affect te activeren. Dit is bijzonder relevant bij het behandelen van de gevolgen van relationeel trauma in de kindertijd. De identiteit van de patiënt werd toen, samen met diens defensieve structuren, gevormd in een chronisch toxische omgeving. Kinderen moeten zichzelf vaak beschermen tegen de ondraaglijke pijn van disconnectie, isolatie en onvervulde fundamentele behoeften. Als gevolg daarvan kan relationeel trauma in de kindertijd leiden tot gevoelens van hulpeloosheid en eenzaamheid, wat de ontwikkeling belemmert van een gezond zelfgevoel, een basaal gevoel van veiligheid en een essentieel gevoel van handelingsvermogen. Volgens Francine Shapiro vormen problemen binnen deze drie domeinen de primaire gevolgen van traumatische ervaringen. Deze manifesteren zich aanvankelijk als negatieve gevoelstoestanden, waarbij negatieve gedachten over het zelf pas later ontstaan. Affect-focused EMDR sluit aan bij Shapiro’s affect-/valentietheorie. Zij stelt dat focus op affect cruciaal is in EMDR, aangezien een negatief affectieve lading disfunctionele netwerken in stand houdt. Affect-focused EMDR biedt diverse methoden om affect te benaderen en beschouwt het werken met herinneringen als slechts een van de mogelijke manieren om gevoelens te activeren. Op die manier beoogt affect-focused EMDR de flexibiliteit van therapeuten te vergroten om af te stemmen op de behoeften van uiteenlopende cliëntprofielen.

Lonneke Lenferink benoemd tot bijzonder hoogleraar Rouw na Traumatisch Verlies | Update DSM-5-TR-licenties per 1 januari 2026: wat verandert er en wat betekent dit voor zorgaanbieders? | Onderzoek naar zelfinschatting van therapeuten

In de rubriek Uitgelicht brengen we lezers van PsyXpert op de hoogte van recente internationale publicaties die relevant zijn voor de klinische praktijk. Daarmee dragen we bij aan het verkleinen van de kloof tussen wetenschap en praktijk, door nieuwe inzichten te vertalen naar hun betekenis voor de dagelijkse zorg. In dit nummer staat rouw centraal. Dit keer wordt een recent kwalitatief onderzoek besproken, waarin is onderzocht hoe nabestaanden én clinici aankijken tegen het gebruik van deepfaketechnologie in de behandelkamer om mensen te begeleiden bij hun rouwproces.1 Deepfaketechnologie zou ingezet kunnen worden om unfinished business te adresseren door een gesprek na te bootsen met een deepfakebeeld van de overledene dat wordt aangestuurd door een therapeut. Deeptherapy is een platform dat realtime deepfakegesprekken mogelijk maakt. Figuur 1 laat zien hoe dit werkt.

Rouw hoort bij het ouder worden en juist ouderen hebben een grotere kans op gecompliceerde rouw. Hoewel de meningen nog enigszins verdeeld zijn over de beste conceptualisatie van gecompliceerde rouw als psychische stoornis, komt gecompliceerde rouw veel voor bij ouderen. Al te vaak wordt deze diagnose gemist. Dat is jammer, want ouderen met gecompliceerde rouw lijden enorm, terwijl gecompliceerde rouw goed behandelbaar is.

Imaginaire rescripting (ImRs) krijgt steeds meer aandacht als een innovatieve behandelmethode voor stoornissen die samenhangen met aversieve herinneringen of beelden. Patiënten met een persisterende-rouwstoornis (PRS) ervaren vaak beelden die betrekking hebben op de overledene of het overlijden. Gezien de veronderstelde werkingsmechanismen kan ImRs een veelbelovende aanvulling vormen op bestaande interventies voor PRS. Dit artikel biedt een inleiding tot ImRs en belicht de potentiële toepassing ervan in de behandeling van PRS. Er wordt uiteengezet hoe ImRs kan worden toegepast om verschillende thema’s binnen PRS te adresseren, waaronder onbevredigende afscheidssituaties, unfinished business, onvervulbare verantwoordelijkheden, schuld en zelfverwijt. Tot slot worden mogelijke werkingsmechanismen besproken, met bijzondere aandacht voor hun relevantie voor de klinische praktijk.