PsyXpert

De diagnose van persoonlijkheidsstoornissen ondergaat een ingrijpende verschuiving. Waar voorheen de focus lag op statische categorieën, benadrukken het Alternatieve Model voor Persoonlijkheidsstoornissen (AMPD) en de ICD-11 de ‘kern’ van de pathologie: het inter- en intrapersoonlijke functioneren. Recent onderzoek toont aan dat veel pathologische trekken (zoals negatieve affectiviteit) niet specifiek zijn voor persoonlijkheidsstoornissen, maar gedeeld worden met andere klinische stoornissen. Wat overblijft als uniek kenmerk van een ‘persoonlijkheidsstoornis’ is het onvermogen om stabiele, wederkerige relaties met zichzelf en anderen te onderhouden. Binnen het AMPD wordt daarom nu het niveau van persoonlijkheidsfunctioneren gezien als de kern van de pathologie. Nieuw onderzoek uit 2026 onderstreept dat deze kern – de relatie tot het zelf en de ander – veel kneedbaarder is dan we dachten en sterk reageert op de (therapeutische) context. Dit artikel biedt een overzicht van de huidige literatuur en vertaalt de verschuiving van ‘persoonlijkheid’ naar ‘relatie’ naar de klinische praktijk in de spreekkamer.

PsyXpert: voor wie de nuance zoekt!

Dit artikel beschrijft de ervaren werkzame factoren van vaktherapie in de geestelijke gezondheidszorg. Eerst wordt de indicatiestelling voor vaktherapie beschreven en worden werkzame factoren weergegeven vanuit het theoretisch kader. Vervolgens worden de ervaren werkzame factoren van vaktherapie in vergelijking met gesprekstherapie uiteengezet, vanuit het perspectief van cliënten en naasten. Aangezien het van groot belang is hun perspectief te betrekken in het reflecteren op wat wel en wat niet als werkzaam wordt ervaren, hebben we hiervoor een kwalitatief onderzoek uitgevoerd. In een online enquête heeft een groep van 543 (ex-)cliënten (n = 506) en hun naasten (n = 37) gereageerd op vragen naar ervaringen met vaktherapie en gesprekstherapie. Men ervoer gesprekstherapie als inzichtgevend en cognitief, terwijl men vaktherapie juist als non-verbaal, ervaringsgericht en lichaamsgericht ervoer. De combinatie van beide therapievormen blijkt volgens de (ex-)cliënten complementair: gesprekstherapie bevordert (vooral) inzicht en begrip en vaktherapie ondersteunt de emotionele en lichamelijke verwerking. De resultaten bevestigen theoretische modellen over vaktherapie. Deze ervaringskennis heeft een belangrijke waarde voor gezamenlijke besluitvorming in de GGZ.

Transactionele Analyse (TA) is een methode die zijn effectiviteit meer dan bewezen heeft. De kernconcepten zijn door de jaren heen dezelfde gebleven. Tegelijkertijd is TA doorontwikkeld en wordt als inspiratiebron gebruikt voor andere therapeutische methoden. De onderliggende humanistische visie van TA is een onderlegger voor een hoopgevende, respectvolle, ontwikkelingsgerichte manier van werken, gericht op autonomie en verbinding. De auteurs merken in hun dagelijks werk met patiënten en collega’s hoe schijnbaar eenvoudige TA-concepten en -interventies – met een verrassende diepgang – een groot verschil kunnen maken. In dit artikel slaan ze een brug naar de praktijk en richten daarbij de focus op hoe TA verheldert wat zich in relaties afspeelt. Ze beschrijven hoe TA in het dagelijks werken met patiënten handvatten geeft voor die therapeutische relatie: hoe TA de effectiviteit van het therapieproces vergroot via reflectie over interactie, het eigen aandeel en dat van de ander. In het artikel wordt met behulp van praktijkvoorbeelden een aantal kernconcepten toegelicht, zoals script, ego-toestanden, Dramadriehoek, Spel en mogelijke interventies.

Prof. dr. Arjan Videler is in Nederland dé expert op het gebied van psychotherapie bij ouderen. Als bijzonder hoogleraar aan Tilburg University combineert hij wetenschappelijk onderzoek en het werk in de klinische praktijk. Videler promoveerde aan Tilburg University en de Vrije Universiteit Brussel op de behandeling van persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen. Naast zijn academische werk is Videler werkzaam als psychotherapeut, GZ-psycholoog en onderzoeker bij het topklinisch Centrum voor Persoonlijkheids- en Ontwikkelingsstoornissen bij Senioren van GGz Breburg. Verder is hij supervisor bij de Vereniging voor Gedrags- en Cognitieve therapieën (VGCt) en docent behandeling bij ouderen voor de klinisch psychologen (KP)-opleiding en de psychotherapieopleiding. Sinds december 2025 is hij bovendien verbonden aan PsyXpert als redactielid.

De holistische theorie (HT) is een geïntegreerd en gemakkelijk toepasbaar model om overzicht te krijgen over de klachten, coping en voorgeschiedenis van de cliënt. In het cognitief-gedragstherapeutische proces speelt de holistische theorie of casusconceptualisatie een centrale rol. Vanuit een HT wordt de CGT-behandeling opgezet. In dit artikel wordt besproken waarom het zinvol en noodzakelijk is om bij complexere casuïstiek de behandeling te beginnen met het opstellen van een HT. Een geïntegreerd model, met aspecten van verschillende andere modellen, wordt uitgebreid beschreven. Dit model is vanwege zijn eenvoudige basisstructuur goed en makkelijk toepasbaar in de praktijk. Verder worden mogelijke valkuilen beschreven bij het opstellen van een HT, conform dit geïntegreerde model. Een HT heeft een schuldreducerend effect: het maakt voor de cliënt begrijpelijk dat zijn huidige klachten voor een deel verklaard kunnen worden uit gebeurtenissen in de jeugd. Ten slotte wordt beschreven dat een HT tevens handvatten biedt om tot een beredeneerde keuze voor behandeldoelen te komen.